Bu İki Çocuk Neredeyse Hiç Konuşmasa da Aralarında Bağ Kuruyor Olabilir

Yetişkinler çoğu zaman arkadaşlığın mutlaka kulağa bir şeye benzemesi gerektiğini varsayar; oysa iki çocuğun kaldırımda yan yana sessizce oturması da en az bunun kadar gerçek bir şey olabilir. Biri kucağına sıkıca bir oyuncak ayı alıp yakında kalıyor, diğeri de havayı kelimelerle doldurma ihtiyacı duymadan yanına ilişiyorsa, o sessizlik yokluk değil, bağ kurma olabilir.

Bu önemli; çünkü yetişkinler çocukların arkadaşlıklarını çoğu zaman daha büyük çocukların ve yetişkinlerin ölçütleriyle değerlendirir: konuşma, sırayla hareket etme, belirgin oyunlar, gözle görülür çokça tepki. Küçük çocuklar her zaman böyle işlemez. Çoğu zaman yakınlık, taklit ve çocuk gelişiminde paralel oyun denilen şey üzerinden bağ kurarlar; yani aynı etkinliği birlikte yapmıyor olsalar bile birbirlerine yakın olur, birbirlerinin farkında olur ve birbirlerinin yanında dinginleşirler.

Sıradan görünen şey, aslında başlı başına bir sosyal an olabilir

Bir an için o sahnenin içinde durun. İki küçük beden aynı yöne bakıyor. Sessiz bir yerleşim alanında, kaldırımın aynı parçasını seçmişler. Hiçbiri bir yetişkin için gösteri yapıyor gibi görünmüyor. Hiçbiri etkilemeye çalışmıyor. Sadece birlikte oradalar.

Yan yana duruşun bu türü, ilk bakışta sanıldığından daha çok şey anlatır. Erken çocuklukta arkadaşlık çoğu zaman konuşmayla değil, ortak bir alanda tekrar tekrar hissedilen rahatlıkla ölçülür. İşaret her zaman coşku değildir. Bazen işaret, sakince durabilmektir.

Mildred Parten’ın 1932’de Journal of Abnormal and Social Psychology’de yayımlanan okul öncesi oyun gözlemleri, paralel oyunu erken sosyal yaşamın normal bir evresi olarak adlandırmaya yardımcı oldu. Okul öncesi dönemdeki çocuklar, ortak oyunları tam olarak örgütleyebilmeden önce sık sık yan yana oynar. Daha sonraki araştırmalar onun kategorilerini daha da inceltti, ama temel nokta geçerliliğini korudu: başka bir çocuğun yanında olmak, çoğu zaman onunla birlikte olmayı öğrenmenin bir parçasıdır.

Yetişkinlerin bunu neden gözden kaçırdığını anlamak zor değil. Sessiz arkadaşlık dramatik görünmez. Dışarıdan bakınca sanki pek bir şey olmuyormuş gibi durabilir; oysa çocuk tam da o anda güveni denemekte, kendi temposunu başka birine göre ayarlamakta ve eşlik etmenin iyi olması için gürültülü olmak zorunda olmadığını öğrenmektedir.

Gelişim psikologları, sosyal yeterlilik ile sosyal performans arasında da ayrım yapar. Bir çocuğun sosyal olarak bağlı hissetmesi için geveze olması gerekmez. American Academy of Pediatrics, ebeveynlere yönelik rehberliğinde küçük çocukların ilişkileri yalnızca konuşma yoluyla değil; oyun, tekrar ve ortak rutinler aracılığıyla kurduğunu belirtmiştir. Bunu fark edince insan gerçekten rahatlar.

Çocukluğunuzda neredeyse hiç konuşmadığınız ama nedense yanında hep güvende hissettiğiniz bir arkadaşınızı hatırlıyor musunuz?

Asıl işaret konuşmak değildir. Geri dönmektir.

O anı bir kez hatırlayınca sahne değişir. “Yeterince etkileşim kuruyorlar mı?” diye sormayı bırakır, daha iyi sorular sormaya başlarsınız. Aynı alan parçasını tekrar tekrar mı seçiyorlar? Uzaklaşıp sonra geri mi geliyorlar? Birbirlerinin yanında bedenleri gevşiyor mu?

Bunlar, yetişkin usulü gevezelikten daha güçlü ipuçlarıdır. Yakında kalmak önemlidir. Duruşu yansıtmak önemlidir. Sakinliği paylaşmak önemlidir. Uzaklaşıp yeniden dönmek önemlidir.

Sessiz yoldaşlığı anlamanın yararlı bir yolu, kusursuz tek bir ana değil, örüntüye bakmaktır. Sessiz geçen tek bir öğleden sonra pek bir şey ifade etmeyebilir. Tekrarlanan rahatlık daha çok şey söyler. Aynı iki çocuk, birileri onları oraya yerleştirmediği hâlde dönüp dolaşıp yine yan yana geliyorsa, büyük olasılıkla bir tercih görüyorsunuzdur; tercih de arkadaşlığın erken biçimlerinden biridir.

Bu sağduyulu okumanın arkasında bir miktar araştırma da var. Karen L. Bierman ve meslektaşları, Social Development’ta 2007’de yayımlanan bir derlemede, küçük yaş arkadaşlığının yalnızca gelişmiş sözel alışverişte değil; tekrarlanan olumlu temas, aşinalık ve karşılıklı tercih içinde kendini gösterdiğini anlattı. Daha küçük çocuklar için birinin yakınında olmaktan hoşlanmak, arkadaşlığın daha alt bir sürümü değil, çoğu zaman bizzat arkadaşlığın bir parçasıdır.

Ama hayır, her sessiz eşleşme arkadaşlık değildir

Bunu açıkça söylemekte fayda var: Sessizce yan yana oturmak her zaman bağ kurmak anlamına gelmez. Bazen çocuklar yalnızca aynı ortamı paylaşıyordur. Bazen yorgun, çekingen, bunalmış olabilirler ya da sadece bulundukları ortam ikisini de durgunlaştırmıştır. Yetişkinlerin her sakin anı derin bir sosyal bağa çevirmesi gerekmez.

Bu yüzden en iyi ölçüt nazik ve pratiktir. Ayrıldıktan sonra ne olduğuna bakın. Çocuklardan biri diğerinin gidişini fark ediyor, döndüğünde neşeleniyor ya da o yeniden yakına geldiğinde tekrar sakinleşiyorsa, bu size tek başına sessizliğin söyleyebileceğinden daha fazlasını anlatır.

Yetişkinlerin sık yaptığı itiraz da tam burada devreye girer: Gerçek arkadaşlık daha etkileşimli ya da daha sözlü görünmelidir. Oysa bu oldukça gösteri odaklı bir ölçüt olabilir. Küçük çocuklar hâlâ dili, özdenetimi ve güven duygusunu inşa etmektedir. Esas olarak paylaşılan bir alanda yaşayan bir arkadaşlık, iki çocuk da onu seçiyor, ondan hoşlanıyor ve ona geri dönüyorsa, yine de arkadaşlıktır.

Elbette tek tür bu değildir. Bazı çocuklar arkadaşlığı durmaksızın konuşarak, hayal oyunları kurarak ve yüksek sesli bir sevinçle gösterir. Sessiz yoldaşlık daha iyi değildir. Sadece geçerli biçimlerden biridir ve yetişkinlerin gözünden kolayca kaçabilir.

Müdahale etmeden nasıl desteklenir?

Destek olmak istiyorsanız, sandığınızdan daha azını yapın. Çocuklar her birlikte sustuğunda hemen yönlendirmeler, sorular ya da planlanmış etkinliklerle araya girmeniz gerekmez. Çoğu zaman daha iyi olan, önce izlemek ve ana biraz alan tanımaktır.

Birbirlerinin arkadaşlığını seçmeye devam edip etmediklerine dikkat edin. Yan yana geldiklerinde rahatlayıp rahatlamadıklarına dikkat edin. Kolayca ayrılıp sonra yeniden birbirlerini bulup bulmadıklarına dikkat edin. Bu küçük işaretler, zorla söyletilen bir “Hadi selam ver” ya da “Neden birlikte bir oyun paylaşmıyorsunuz?” cümlesinden çoğu zaman daha dürüsttür.

Kaldırımın o sessiz köşesi, ayakta duran bir yetişkinin mesafesinden bakınca pek bir şeye benzemeyebilir. Ama çocuklar aynı yakınlığa aynı rahatlıkla dönüp dönüp geliyorsa, büyük olasılıkla boşluğa bakmıyorsunuzdur. Çocukluğun küçük ama istikrarlı arkadaşlıklarından birine bakıyorsunuzdur; onu böyle görmeye izin vermek de yeterlidir.